SON YAZILAR

8 Şubat 2017 Çarşamba

Türkiye Varlık Fonu Gerekli Midir?

Alo Sgk | 14:57 | | | |


Türkiye Varlık Fonu Gerekli Midir?  

Cevdet AKÇAKOCA  
Yeminli Mali Müşavir  
Bağımsız Denetçi  

MuhasebeTR  

Türkiye’nin hedefleri, gelişmesi, uzmanlaşması, sanayii göz önüne alındığında varlık fonu gerekli görünmektedir.  Varlık fonuna sahip olmak demek muhakkak petrol geliri olacak veya bütçe fazlası verecek demek olarak düşünmemeliyiz.

Gazetelerde ve sosyal medyada yazan tanınmış iktisatçılarımız ve yazarlarımız varlık fonlarının kurulabilmesi için her şeyden önce bir varlık ya da kamu elinde oluşmuş bir gelir fazlalığı olması gerekir iddiasındadırlar. Varlık fonlarının amacı ülke ekonomisinin çeşitli etkilerden kurtarılıp istikrarlı biçimle işlemesini sağlamak ve gelecek kuşaklara refah aktarmaktır diye bir tarifte bulunmaktadırlar.
Türkiye’de birçok kişi tarafından kabul edilen tarif budur oysa ben bunun dışında da varlık fonları olduğunu biliyorum ve bu konuyu aşağıda göstereceğim tablolarla açıklamak isterim.
Bu tablolardan önce söylemek isterim ki dünyada birçok varlık fonu ve Kurulan Türkiye varlık fonu bu tariflere uymamaktadır.
Dünyadaki bazı fonlarla ilgili bilgiler tablosu:
ÜLKE
FON ADI 
FON BÜYÜKLÜĞÜ
(Milyar Dolar)
KURULUŞ YILI 
KAYNAK TÜRÜ 
Norveç
Goverment Pension Fund-Global
893
1990
Petrol
BAE
Abu Dhabi Investment Authority 
773
1976
Petrol
S.Arabistan 
SAMA Foreign Holdings 
737.6
1986
Petrol
ÇHC
China Investment Corporation 
652.7
2007
Emtia Dışı
ÇHC
SAFE Investment Company
567.9
1997
Emtia Dışı
Kuveyt
Kuwait Investment Authority 
410
1953
Petrol
Hong Kong
Hong Kong Monetary Authority Investment Portfolio
326,7
1993
Emtia Dışı
Singapur 
Government of Singapore Investment Corporation 
320
1981
Emtia Dışı
ÇHC
National Social Security Fund  
201.6
2000
Emtia Dışı
Singapur 
Temasek Holdings 
177
1974
Emtia Dışı
Katar
Katar Investment Authority 
170
2005
Petrol ve Gaz 
Avustralya 
Australian Future Fund 
95
2006
Emtia Dışı
BAE
Abu Dhabi Investment Council
90
2007
Petrol
RF 
National Welfare Fund 
88
2008
Petrol
RF 
Reserve Fund 
86.4
2008
Petrol
Kazakistan 
Kazakhstan National Fund 
77
2000
Petrol
Güney Kore 
Korea Investment Corporation 
72
2005
Emtia Dışı
BAE 
Investment Corporation of Dubai 
70
2006
Petrol
Libya 
Libyan Investment Authority 
66
2006
Petrol
BAE 
International Petroleum Investment Company  
65.3
1984
Petrol
İran 
National Development Fund of
Iran
62
2011
Petrol ve Gaz 
BAE 
Mubadala Development Company 
60.9
2002
Petrol 
ABD 
Alaska Permanent Fund 
51.7
1976
Petrol 
Malezya
Khazanah Nasional 
40.5
1993
Emtia Dışı
Brunei
Brunei Investment Agency 
40
1983
Benzin 

Bakın bu fonlar, bütçe fazlası gelir fazlası gibi unsurlara değil, belirli bazı mal ve emtia dışı kaynaklara dayalıdır.  Bir adım daha ilerleyelim ve fonları aşağıdaki tabloda bir karşılaştırma yaparak iddiamızı devam ettirelim.
VARLIK FONLARININ GSYİH ve CARİ AÇIK AÇISINDAN KARŞILAŞTIRILMASI

ÜLKE
GSYİH
2014 YILI
(Milyar $)
CARİ DENGE
2014 YILI
(Milyar $)
FON
BÜYÜKLÜK (Milyar $)
KURULUŞ  TARİHİ
AMACI
Fransa
2.806
-33.9
Stratejik
Yatırım Fonu
25.5
2008
Şirketlere sermaye desteği
Brezilya
2.245
-80.9
Ulusal Fon
5.3
2008
Kalkınma
projelerine finansman
İtalya
2.149
-27.7
Stratejik Fon
6.0
2011
Şirketlere küresel rekabet desteği
Güney Kore
1.304
79
Kore Yatırım Şirketi
84.7
2005
Hisse ve bono piyasalarına yatırım
Endonezya
868
-25.5
Devlet Yatıım Birimi
0.3
2006
Altyapı projelerine yatırım
Malezya
313
18.9
Khazanah  Nasional
41.6
1993
Stratejik sektörlere yatırım
Peru
202
-10.6
Mali İstikrar Fonu
9.2
1999
Kamu borç ödemelerine destek
Vietnam
171
10.5
Devlet Sermaye
Yatırım Şirketi
0.5
2006
Yatırım alanlarının çeşitlendirilmesi
Filistin 
4
-2.9
Filistin Yatırım Fonu
0.8
2003
Kritik sektörlere yatırım

Kaynak: Dünya Bankası, CIA Factbook ve Ulusal Refah Fonu Enstitüsü


Bu tabloda da görüldüğü gibi, varlık fonları bir bütçe fazlası veya cari denge fazlasına dayalı olmayabiliyor.

Aşağıya aldığım ve Türkçeleştirmekle vakit kaybetmeden paylaştığım bir tablo ise varlık fonlarının ne kadar küçük olabileceğini ve yine bazı mallara dayalı olabileceğini, diğer yandan, Moğolistan, Botsvana, Kiribati, gibi ülkelerin bile varlık fonları kurduğunu göstermektedir.

Önümüzdeki bu örneklere rağmen, Türkiye Varlık fonuna karşı çıkılmasını hala anlayamıyorum.

Açıklama: MexicoMexico
ORSFM
Oil Revenues Stabilization Fund of Mexico
6
2000
Oil
Açıklama: OmanOman
OIF
6
2006
Oil
Açıklama: BotswanaBotswana
PF
5.7
1996
Diamonds & Minerals
Açıklama: Trinidad and TobagoTrinidad & Tobago
HSF
5.5
2007
Oil
Açıklama: ChinaChina
CADF
5
2007
Non-commodity
Açıklama: ItalyItaly
CDPE/FSI
CDP Equity owner of 77% of Fondo Strategico Italiano investimenti
5
2011
Non-commodity
Açıklama: AngolaAngola
FSDEA
4.6
2012
Oil
Açıklama: United StatesUnited States of America
   
Açıklama: North DakotaNorth Dakota
NDLF
North Dakota Legacy Fund
3.2
2011
Oil & Gas
Açıklama: United StatesUnited States of America
   
Açıklama: AlabamaAlabama
ATF
2.5
1985
Oil & Gas
Açıklama: KazakhstanKazakhstan
NIC
National Investment Corporation
2
2012
Oil
Açıklama: United StatesUnited States of America
   
Açıklama: UtahUtah
SIFTO
Utah-SITFO
2
1896
Land & Mineral Royalties
Açıklama: NigeriaNigeria
   (
Bayelsa State)
BDIC
Bayelsa Development and Investment Corporation
1.5
2012
Non-commodity
Açıklama: NigeriaNigeria
NSIA
1.4
2011
Oil
Açıklama: United StatesUnited States of America
   
Açıklama: LouisianaLouisiana
LEQTF
Louisiana Education Quality Trust Fund
1.3
1986
Oil & Gas
Açıklama: PanamaPanama
FAP
Fondo de Ahorro de Panama
1.2
2012
Non-commodity
Açıklama: United Arab EmiratesUnited Arab Emirates
   
Açıklama: Ras al-KhaimahRa's al Khaymah
RIA
1.2
2005
Credits obtained via RAK Government
Açıklama: BoliviaBolivia
FINPRO
Fund for Productive Industrial Revolution
1.2
2012
Non-commodity
Açıklama: United StatesUnited States of America
   
Açıklama: OregonOregon
CSF
1.2[26]
1859
Public Lands
Açıklama: SenegalSenegal
SSIF
Senegal Strategic Investment Fund - FONSIS
1
2012
Non-commodity
Açıklama: IraqIraq
DFI
Development Fund for Iraq
0.9
2003
Oil
Açıklama: State of PalestinePalestine
PIF
0.8
2003
Non-commodity
Açıklama: VenezuelaVenezuela
FEM
FEM - Macroeconomic Stabilization Fund
0.8
1998
Oil
Açıklama: KiribatiKiribati
RERF
0.6
1956
Phosphates
Açıklama: VietnamVietnam
SCIC
0.5
2006
Non-commodity
Açıklama: BrazilBrazil
SFB
Sovereign Fund of Brazil
0.5
2008
Non-commodity
Açıklama: GhanaGhana
GPF
Ghana Petroleum Funds
0.45
2011
Oil
Açıklama: GabonGabon
GSWF
Sovereign Fund of the Gabonese Republic
0.4
1998
Oil
Açıklama: IndonesiaIndonesia
GIU
0.3
2006
Non-commodity
Açıklama: MauritaniaMauritania
NFHR
0.3
2006
Oil & Gas
Açıklama: AustraliaAustralia
   
Açıklama: Western AustraliaWestern Australia
WAFF
Western Australian Future Fund
0.3
2012
Minerals
Açıklama: MongoliaMongolia
FSF
Fiscal Stability Fund
0.3
2011
Mining
Açıklama: Equatorial GuineaEquatorial Guinea
FFG
Fund for Future Generations
0.08
2002
Oil
Açıklama: Papua New GuineaPapua New Guinea
PNGSWF
Papua New Guinea Sovereign Wealth Fund
X
2011
Gas
Açıklama: TurkmenistanTurkmenistan
TSF
Turkmenistan Stabilization Fund
X
2008
Oil & Gas
Açıklama: United StatesUnited States of America
   
Açıklama: West VirginiaWest Virginia
WVFF
X
2014
Oil & Gas
Açıklama: MexicoMexico
FMP
X
2014
Oil & Gas


Türkiye varlık fonu, bir takım varlıkların aktarılması ile meydana getirilmiş bir fondur ve amacı da dünyadaki diğer benzerleri ile aynıdır. Sayın Tevfik Güngör’ün deyişiyle  bu fon farklı bir fondur.
Böyle bir fona sahip olmak için illa da petrol geliri olması veya bütçe fazlası esastır demek yanlış olabilir.
Kurulan fon, ana sözleşmede belirtilen konularda çalışıp sonuçlar elde edecektir.
Devlet yönetiminin en üst düzeyde fon yönetimini oluşturacağı Türkiye Refah Fonu, parlamento denetimine tabi bir yapıya sahip olacaktır. 
Ulusal refah fonuna sahip olmanın Türk ekonomisinin yapısal sorunlarını aşmanın yanı sıra dış politikanın önemli bir enstrümanı olarak Türkiye'nin uluslararası arenada daha fazla söz sahibi olmasına da katkı sağlayacağı düşünülmektedir. 

Dünyadan varlık fonu örneklerini bir başka tablo ile gösterelim:

Ülke
Fon
Milyar $
Kuruluş
Kaynağı
Norveç
Government Pension Fund-Global (Devlet Emeklilik Fonu)
847,6
1990
Petrol
Çin
Investment Corporation (Yatırım Şirketi)
813,8
2007
Emtia dışı
BAE-Abu Dabi
Investment Authority (Yatırım Otoritesi)
792
1976
Petrol
Suudi Arabistan
SAMA Foreign Holdings (Dış Varlıklar)
598,4
-
Petrol
Kuveyt
Investment Authority (Yatırım Otoritesi)
592
1953
Petrol
Hong Kong
Monetary Authority (Merkez Bankası)
442,4
1993
Emtia dışı
Singapur
Investment Corporation (Yatırım Şirketi)
344
1981
Emtia dışı
Katar
Investment Authority (Yatırım Otoritesi)
256
2005
Petrol-Gaz
Güney Kore
Investment Corporation (Yatırım Şirketi)
91,8
2005
Emtia dışı
Kazakistan
Samruk-Kazyna (Ulusal Refah Fonu)
85,1
2008
Emtia dışı
Kazakistan
National Fund (Ulusal Fon)
77
2000
Petrol
Rusya
National Welfare Fund (Ulusal Refah Fonu)
73,5
2008
Petrol
Libya
Investment Authority (Yatırım Otoritesi)
66
2006
Petrol
İran
National Development Fund (Ulusal Kalkınma Fonu)
62
2011
Petrol-Gaz
Brunei
Investment Agency (Yatırım Ajansı)
40
1983
Petrol
Azerbaycan
State Oil Fund
37,3
1999
Petrol
Doğu Timor
Timor-Leste Petroleum Fund (Petrol Fonu)
16,9
2005
Petrol-Gaz
Şili
Social and Economic Stabilization Fund  (Sosyal ve Ekonomik İstikrar Fonu)
7,9
2006
Bakır
Botswana
Pula Fund
5,7
1994
Elmas-
Mineral
Irak
Development Fund (Kalkınma Fonu)
0,9
2003
Petrol
Filistin
Investment Fund (Yatırım Fonu)
0,8
2003
Petrol
Kiribati
Revenue Equalization Reserve Fund  (Gelir Dengeleme Rezerv Fonu)
0,6
1956
Fosfat
Moğolistan
Fiscal Stability Fund (Mali İstikrar Fonu)
0,3
2011
Mineral

Burada gördüğümüz fonlar 0,6 milyon dolardan 847,6 milyar dolara kadar uzanan bir yelpazededir. Uygun kaynaklı Türkiye Varlık fonu da bu fonlar arasında yerini alacaktır. Moğolistanın, vietnamın ve benzeri ülkelerin de varlık fonları bulunmaktadır.

Gelelim Türkiye varlık fonu ve bu fonla ilgili bilgi ve açıklamalara:

TÜRKİYE VARLIK FONU VE ESASLARI İSE AŞAĞIDAKİ GİBİDİR.
Türkiye varlık fonu yönetimi A.Ş. kurulması 6741 sayılı kanunla 26.08.2016 tarih ve 28913 sayılı resmi gazetede yayımlanarak kurulmuş, 2017 Şubat ayı içinde bazı varlıklar bu fona devredilmiş, yönetim kurulu oluşturulmuş ve birdenbire basın ve sosyal medyada sanki kıyametler kopmuştur.
Varlık fonu A.Ş. ana sözleşmesinden alınan bazı maddelere göre:
Amacı:
Şirket; stratejik yatırım planında belirtilen hedefler ile likidite, yatırım, risk ve getiri tercihlerini dikkate alarak
a) Yerli ve yabancı şirketlerin paylarının, Türkiye’de ve yurt dışında kurulan ihraççılara ait payların ve borçlanma araçlarının, kıymetli madenler ve emtiaya dayalı olarak ihraç edilen sermaye piyasası araçlarının, fon katılma paylarının, türev araçlarının, kira sertifikalarının, gayrimenkul sertifikalarının, özel tasarlanmış yabancı yatırım araçlarının ve diğer araçların alım satımını,
b) Her türlü para piyasası işlemlerini,
c) Gayrimenkul ve gayrimenkule dayalı haklar ile her türlü gayri maddi hakların değerlendirilmesini,
ç) Her türlü proje geliştirme, projeye dayalı kaynak yaratma, dış proje kredisi sağlama ve diğer yöntemlerle kaynak temini işlemlerini,
d) Her türlü ticari ve finansal faaliyetleri,
ulusal ve uluslararası birincil ve ikincil piyasalarda gerçekleştirilir. Şirket tarafından, ulusal yatırımlar ile uluslararası alanlarda diğer devletler ve/veya yabancı şirketlerce yapılacak yatırımlara iştirak edilebilir.
Bu eş ve işlemlerin yapılabilmesi için gerekli teşkilatlanma ve organizasyon yapılacaktır.

Sermayesi:

Şirketin 50.000.000 (elli milyon) Türk lirası olan kuruluş sermayesi Özelleştirme Fonundan karşılanır. Tamamı ödenmiş olan bu sermayeyi temsil eden paylar Özelleştirme İdaresi Başkanlığına aittir.  Şirketin hisse senetleri nama yazılıdır.

Yönetim Kurulu üyeleri ile ilgili düzenleme :

Şirketin yönetim kurulu üyeleri hakkında da  aşağıdaki gibi ciddi bir yasal düzenleme yapılmıştır.

 En az beş kişiden oluşan yönetim kurulu başkan ve üyeleri ile genel müdür Başbakan tarafından atanır. Yönetim kurulu başkan ve üyeleri ile genel müdürün ekonomi, finans, hukuk, maliye ve bankacılık alanlarından en az birinde beş yıldan az olmamak üzere tecrübe sahibi olmaları aranır.

Türkiye Varlık Fonu yapısı, planlaması konusunda yasal düzenleme:

(1) Şirketin yapısına ve işleyişine ilişkin usul ve esaslar Bakanlar Kurulu tarafından belirlenir. Şirket tarafından hazırlanan Türkiye Varlık Fonu İçtüzüğünün ticaret siciline tescili ile Türkiye Varlık Fonu kurulur. Ayrıca gerek görülmesi hâlinde Türkiye Varlık Fonuna bağlı alt fonlar kurulabilir.

(2) Şirket ve bağlı şirketleri ile Türkiye Varlık Fonu ve Türkiye Varlık Fonu bünyesinde kurulacak alt fonları kapsayan üç yıllık stratejik yatırım planı yönetim kurulu tarafından hazırlanır ve Bakanlar Kurulunun onayı ile yürürlüğe girer.

(3) Bu fonların kuruluşu, yapısı, işleyişi, yönetimi ve yapacağı işlemler Türkiye Varlık Fonu İçtüzüğü ile Şirket esas sözleşmesi hükümleri dâhilinde belirlenir.

Türkiye Varlık Fonunun kaynakları ve finansman sağlanması

 Türkiye Varlık Fonunun kaynakları;
a) Özelleştirme Yüksek Kurulu tarafından; özelleştirme kapsam ve programında bulunan ve Türkiye Varlık Fonuna devrine karar verilen kuruluş ve varlıklar ile Özelleştirme Fonundan Türkiye Varlık Fonuna aktarılmasına karar verilen nakit fazlasından,

b) Kamu kurum ve kuruluşlarının tasarrufu altında bulunan ihtiyaç fazlası gelir, kaynak ve varlıklardan; Bakanlar Kurulu tarafından Türkiye Varlık Fonuna aktarılmasına veya Şirket tarafından yönetilmesine karar verilenlerden,

c) Türkiye Varlık Fonu tarafından yurtiçi ve yurtdışı sermaye ve para piyasalarından ilgili mevzuat kapsamında yer alan izin ve onaylar aranmaksızın sağlanan finansman ve kaynaklardan,

ç) Para ve sermaye piyasaları dışında diğer yöntemlerle sağlanan finansman ve kaynaklardan,
oluşur.

Denetim
 Şirketin denetimi 3 aşamalıdır ve aşağıdaki gibidir.

a. Bağımsız Denetim
 Şirket, Şirket tarafından kurulacak diğer şirketler, Türkiye Varlık Fonu ve Türkiye Varlık Fonu bünyesinde kurulacak alt fonlar bağımsız denetime tabidir. Şirket, 6362 sayılı Kanun kapsamında kurumsal yönetim düzenlemelerine uyar.

b. Merkezi denetim elemanları tarafından bağımsız denetim:
 Şirket, Şirket tarafından kurulacak diğer şirketler, Türkiye Varlık Fonu ve Türkiye Varlık Fonu bünyesinde kurulacak alt fonların bağımsız denetimden geçmiş yıllık mali tabloları ile faaliyetleri, Başbakan tarafından görevlendirilecek sermaye piyasaları, finans, ekonomi, maliye, bankacılık, kalkınma alanlarında uzman en az üç merkezi denetim elemanı tarafından bağımsız denetim standartları çerçevesinde denetlenir. Denetim sonucunda hazırlanacak rapor her yıl haziran ayı sonuna kadar Bakanlar Kuruluna sunulur.

c. TBMM plan ve bütçe komisyonu denetimi:
 Şirket, Şirket tarafından kurulacak diğer şirketler, Türkiye Varlık Fonu ve Türkiye Varlık Fonu bünyesinde kurulacak alt fonların bir önceki yıla ait mali tabloları ile faaliyetleri, her yıl ekim ayında Türkiye Büyük Millet Meclisi Plan ve Bütçe Komisyonu tarafından, birinci ve ikinci fıkralar kapsamında hazırlanan ve Başbakanlık tarafından gönderilen denetim raporları üzerinden görüşülerek denetlenir.

Şirketin kuruluşu ve işleyişi konusunda gelir ve kurumlar vergisi, damga vergisi, kdv, kaynak kullanımı destekleme fonu ve benzer konularda Muafiyet ve istisnalar getirilmiştir.

Türkiye varlık fonu şirketi, dünyadaki benzerleri ile bazı farklılıklar göstermekte ise de yapılan düzenlemeler çerçevesinde verimli sonuçlar elde edileceği kanaatindeyim.